W oficjalnych wyjaśnieniach brakuje prostego rozróżnienia: „stare zasady” to nie osobny rodzaj emerytury, tylko inny sposób liczenia świadczenia, oparty na stażu i zarobkach, a nie na zgromadzonym kapitale. Poniżej wyjaśniono, kto może z niego skorzystać, jak wygląda wzór i na co uważać przy składaniu wniosku. Wszystko na konkretnym przykładzie, który da się powtórzyć na własnych danych.
Czym różnią się stare zasady od nowych
Reforma, która weszła w życie 1 stycznia 1999 roku, zmieniła logikę całego systemu. Według nowych zasad emerytura to zwaloryzowane składki (plus ewentualnie środki z OFE) podzielone przez średnie dalsze trwanie życia. Według starych zasad liczy się przede wszystkim liczba przepracowanych lat oraz zarobki z wybranych lat. Składki jako takie nie mają tu znaczenia.
Dla osoby z długim stażem to ogromna różnica. Przy starej formule każdy rok pracy podnosi emeryturę o stały procent, niezależnie od tego, czy płacono składki od minimalnej, czy od przeciętnej pensji. Przy nowej formule wynik zależy od tego, ile faktycznie wpłynęło na konto.
Stara formuła ma sufit: wskaźnik wysokości podstawy wymiaru nie może przekroczyć 250%. Osoby o bardzo wysokich zarobkach tracą więc na niej bardziej niż na zasadach nowych.
Komu przysługuje emerytura na starych zasadach
Urodzeni przed 1 stycznia 1949 roku
To grupa, dla której stara formuła jest podstawowym sposobem liczenia. Podstawą prawną jest art. 53 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Wiek emerytalny to 60 lat dla kobiet i 65 dla mężczyzn.
Dziś to osoby w wieku około 76 lat i więcej, więc większość z nich już pobiera świadczenie. Temat wraca przy ponownym ustaleniu emerytury, np. gdy ktoś znajdzie nowe dokumenty potwierdzające staż lub zarobki. Dotyczy też spraw spadkowych i sporów z ZUS.
Przy starszych rocznikach pojawia się jeszcze jedna kwestia. Część osób przechodziła na emeryturę wcześniej, na dawnych przepisach o wieku obniżonym. Takie świadczenia były liczone tą samą formułą.
Urodzeni po 1948 roku: art. 184
Tu zaczyna się najciekawsza część, bo to właśnie ta grupa najczęściej ma na myśli, pytając o „stare zasady”. Osoba urodzona po 31 grudnia 1948 roku może wybrać wyliczenie według art. 184. Wtedy ZUS stosuje wzór z art. 53, a nie formułę kapitałową.
Warunki są trzy:
- osiągnięcie powszechnego wieku emerytalnego, czyli 60 lat (kobiety) lub 65 lat (mężczyźni),
- co najmniej 20 lat (kobiety) lub 25 lat (mężczyźni) okresów składkowych i nieskładkowych zebranych do 31 grudnia 1998 roku,
- złożenie wniosku o emeryturę, w którym wskazuje się wyliczenie według zasad sprzed reformy.
Drugi warunek zawęża krąg uprawnionych. W praktyce chodzi o osoby, które zaczęły pracować dawno, najpóźniej w drugiej połowie lat 70. Młodsi, którzy do końca 1998 roku nie mieli wymaganego stażu, z tej drogi nie skorzystają.
Czy stara formuła wychodzi lepiej? Nie ma reguły. Zwykle korzystają na niej osoby z długim, stabilnym stażem i zarobkami w okolicach średniej krajowej. Przy krótszym stażu albo bardzo wysokich pensjach często wygrywa wersja kapitałowa. Dlatego warto sprawdzić oba warianty, a po otrzymaniu decyzji zweryfikować, który ZUS faktycznie zastosował.
Jak obliczyć emeryturę według starego wzoru
Składniki wzoru
Emerytura składa się z trzech elementów:
- 24% kwoty bazowej, czyli stała część, którą dostaje każdy uprawniony,
- 1,3% podstawy wymiaru za każdy rok okresów składkowych,
- 0,7% podstawy wymiaru za każdy rok okresów nieskładkowych.
Okresy składkowe to praca z opłacanymi składkami, a także okresy do nich zrównane, np. zasiłek chorobowy w trakcie zatrudnienia czy urlop macierzyński. Nieskładkowe to m.in. studia czy urlop wychowawczy. Przy nieskładkowych obowiązuje ograniczenie: do wyliczenia wchodzą w wysokości maksymalnie jednej trzeciej okresów składkowych. Miesiące przelicza się ułamkowo, jako 1/12 roku.
Kwota bazowa to przeciętne wynagrodzenie z poprzedniego roku kalendarzowego. Zmienia się co roku, od 1 marca. Dlatego ten sam staż i te same zarobki dają inną kwotę w zależności od terminu przyznania świadczenia.
Podstawa wymiaru i wskaźnik
Podstawa wymiaru to kwota bazowa pomnożona przez wskaźnik wysokości podstawy wymiaru. Wskaźnik pokazuje, ile średnio zarabiano w stosunku do przeciętnego wynagrodzenia w kraju. Dla każdego wybranego roku liczy się stosunek własnych zarobków do średniej, a potem uśrednia te wyniki.
Lata do wskaźnika można wybrać na dwa sposoby: albo 10 kolejnych lat kalendarzowych z ostatnich 20 przed rokiem złożenia wniosku, albo 20 dowolnych lat z całego okresu ubezpieczenia. Jeśli ktoś miał kiedyś lepszy okres zawodowy, drugi wariant bywa wyraźnie korzystniejszy. Jak wspomniano, wskaźnik jest obcięty na poziomie 250%.
Przykład z liczbami
Dla czytelności przyjęto umowną kwotę bazową 8000 zł, bo rzeczywista zmienia się co roku. Osoba ma 30 lat okresów składkowych i 4 lata nieskładkowych (mieści się w limicie jednej trzeciej). Jej wskaźnik wysokości podstawy wymiaru to 80%, więc podstawa wymiaru wynosi 6400 zł.
- część stała: 24% × 8000 zł = 1920 zł
- okresy składkowe: 30 × 1,3% × 6400 zł = 2496 zł
- okresy nieskładkowe: 4 × 0,7% × 6400 zł = 179,20 zł
Razem wychodzi około 4595 zł brutto. Przy tym samym stażu i wskaźniku 100% wynik wzrósłby do około 5600 zł. Każde 10 punktów procentowych wskaźnika to więc kilkaset złotych różnicy, co pokazuje, jak ważny jest wybór korzystnych lat.
Dokumenty i wniosek
Najwięcej problemów powstaje nie przy samym liczeniu, tylko przy dokumentacji. Przed wizytą w ZUS warto zebrać:
- świadectwa pracy ze wszystkich zakładów, także z lat 70. i 80.,
- zaświadczenia o zarobkach (druk Rp-7) od pracodawców lub z archiwów po zlikwidowanych firmach,
- dokumenty potwierdzające okresy nieskładkowe, np. dyplom lub zaświadczenie o studiach,
- umowy i legitymacje ubezpieczeniowe, jeśli zachowały się dokumenty z dawnych lat.
Brakujące okresy zatrudnienia można w pewnych sytuacjach udowodnić zeznaniami świadków. Zarobków w ten sposób już nie da się potwierdzić, więc przy brakach w dokumentach ZUS najczęściej przyjmuje wartość najniższą z dostępnych źródeł. To częsty powód zaniżonych świadczeń.
Co sprawdzić po otrzymaniu decyzji
Decyzję emerytalną warto przeczytać dokładnie, a nie tylko spojrzeć na kwotę. Trzeba zwrócić uwagę na to, jaki wariant zastosowano, ile lat uznano za składkowe i nieskładkowe oraz jakie lata wzięto do wskaźnika. Pomyłki zdarzają się najczęściej przy okresach nieskładkowych i przy wyborze przedziału lat.
Od decyzji można się odwołać do sądu przez ZUS, zazwyczaj w terminie miesiąca od jej doręczenia. Jeśli po czasie znajdą się nowe dokumenty, ZUS może ponownie ustalić wysokość świadczenia.
