Papiery wartościowe można traktować jak definicję z ustawy albo jak konkretne prawa majątkowe, które da się kupić, sprzedać i odziedziczyć. Druga perspektywa jest dla początkującego znacznie bardziej użyteczna. Papier wartościowy to dokument lub zapis w rejestrze, który potwierdza prawo do udziału w firmie, do zwrotu pożyczonych pieniędzy z odsetkami albo do części majątku funduszu. Od tego, jakie prawo daje dany papier, zależy wszystko: ryzyko, potencjalny zysk i sposób, w jaki da się go zbyć.
Czym właściwie jest papier wartościowy
Najprościej: to prawo majątkowe ubrane w formę, która pozwala nim obracać. Posiadacz akcji ma prawo do części spółki, posiadacz obligacji do spłaty długu, a posiadacz jednostki funduszu do wycenianego udziału w jego aktywach. Samo prawo istniałoby i bez papieru, ale to właśnie „opakowanie” sprawia, że można je sprzedać komuś innemu, często w ciągu kilku sekund.
Dziś papiery wartościowe w zdecydowanej większości mają formę zdematerializowaną. Nie ma żadnego świstka w szufladzie, jest zapis na rachunku w domu maklerskim lub banku, a za nim rejestr prowadzony centralnie. Stare, papierowe akcje czy obligacje to raczej ciekawostka dla kolekcjonerów.
Papier wartościowy jest wart tyle, ile wart jest podmiot, który za nim stoi. Gdy emitent upada, zapis na rachunku nie ma żadnego znaczenia, bo prawo, które potwierdza, przestaje być cokolwiek warte.
Najważniejsze rodzaje papierów wartościowych
Rodzajów jest sporo, ale na początek wystarczy dobrze zrozumieć dwa filary: akcje i obligacje. Reszta to w dużej mierze ich pochodne albo zbiorcze koszyki.
Akcje
Akcja oznacza udział we własności spółki. Kto ją kupuje, staje się współwłaścicielem, nawet jeśli jego część to ułamek promila. W praktyce daje to prawo do dywidendy, o ile spółka ją wypłaca, oraz do głosu na walnym zgromadzeniu.
Zysk z akcji pochodzi z dwóch źródeł: ze wzrostu kursu i z dywidend. Żadne z nich nie jest gwarantowane. Spółka może przez lata nie płacić dywidendy, a kurs potrafi spaść o połowę w jednym kryzysie.
Akcje mają najwyższy potencjał wzrostu spośród podstawowych papierów, ale też największe wahania. Z tego powodu nadają się raczej na cele odległe o wiele lat niż na pieniądze potrzebne za rok.
Obligacje
Obligacja to dłużny papier wartościowy. Inwestor pożycza pieniądze emitentowi, czyli państwu, samorządowi albo firmie, a ten zobowiązuje się oddać kapitał w ustalonym terminie i płacić oprocznie odsetki (kupon).
Warunki są znane z góry: termin wykupu, sposób naliczania oprocentowania, częstotliwość wypłat. Dlatego obligacje są zwykle spokojniejsze od akcji. Spokojniejsze nie znaczy jednak bezpieczne w ciemno, bo wszystko zależy od wiarygodności emitenta.
Obligacje skarbowe uchodzą za najbezpieczniejsze, korporacyjne płacą wyższy kupon właśnie dlatego, że ryzyko niewypłacalności firmy jest realne. Wyższe oprocentowanie rzadko jest prezentem, zwykle jest ceną za ryzyko.
Pozostałe papiery, o których warto wiedzieć
Poza akcjami i obligacjami funkcjonują między innymi:
- jednostki uczestnictwa funduszy inwestycyjnych i certyfikaty inwestycyjne, czyli udział w wspólnej puli aktywów,
- ETF-y, notowane na giełdzie jak akcje, ale odwzorowujące cały indeks lub koszyk aktywów,
- listy zastawne, emitowane przez banki hipoteczne,
- prawa poboru i warranty, czyli papiery dające uprawnienie do objęcia akcji na określonych zasadach.
Osobna kategoria to instrumenty pochodne, jak kontrakty terminowe czy opcje. Zalicza się je do instrumentów finansowych, ale nie zawsze do papierów wartościowych w ścisłym sensie. Na starcie lepiej je pominąć, bo działa w nich dźwignia, a ta wybacza błędy znacznie rzadziej niż zwykła akcja.
Gdzie papiery wartościowe powstają i są kupowane
Rynek pierwotny i wtórny
Na rynku pierwotnym papier trafia do inwestorów po raz pierwszy. Spółka wchodząca na giełdę sprzedaje akcje w ofertach publicznych, a państwo emituje obligacje. Pieniądze idą wtedy do emitenta.
Rynek wtórny to codzienny obrót między inwestorami, np. na giełdzie. Kupując akcje na sesji, płaci się innemu inwestorowi, nie spółce. Z perspektywy zwykłego uczestnika to właśnie rynek wtórny jest głównym miejscem działania, bo daje płynność i możliwość wyjścia z inwestycji.
Rachunek maklerski i rejestr
Do obrotu papierami potrzebny jest rachunek maklerski, który można otworzyć w domu maklerskim lub w banku oferującym taką usługę. Na nim zapisane są posiadane papiery. Część z nich, np. obligacje skarbowe dla osób prywatnych, kupuje się też w innych, wyspecjalizowanych kanałach.
Warto sprawdzić prowizje, dostępne rynki i możliwość założenia konta w ramach IKE lub IKZE. Różnice w kosztach przy długim horyzoncie robią się zaskakująco duże.
Co papiery wartościowe oznaczają dla inwestora
Dla inwestora to przede wszystkim narzędzia do zarabiania na cudzej pracy kapitału. Zamiast samodzielnie prowadzić firmę, można kupić jej fragment. Zamiast udzielać pożyczki znajomemu, można pożyczyć pieniądze państwu na jasnych zasadach.
Każdy papier ocenia się przez cztery cechy:
- źródło dochodu: odsetki, dywidenda czy wzrost wartości,
- ryzyko: zarówno emitenta, jak i wahań rynkowych,
- płynność: jak szybko i po jakiej cenie da się go sprzedać,
- horyzont: na jak długo środki będą zablokowane lub powinny zostać zainwestowane.
Papier, który świetnie wygląda na jednej z tych osi, zwykle odstaje na innej. Obligacje o stałym kuponie dają przewidywalność, ale mogą tracić na wartości przy rosnącej inflacji. Akcje bronią się przed inflacją lepiej w długim terminie, ale bywają bolesne w krótkim.
Ryzyka, o których rzadko mówi się na początku
Najczęściej wspomina się o ryzyku rynkowym, czyli spadku kursów. Mniej uwagi dostaje ryzyko emitenta, a ono potrafi zamknąć temat definitywnie: upadłość firmy oznacza, że akcjonariusze w kolejce do majątku stoją na samym końcu, a obligatariusze też mogą odzyskać tylko część.
Dochodzi ryzyko płynności. Papier, na który nie ma kupców, trudno sprzedać bez dużej obniżki ceny, co dotyczy zwłaszcza małych spółek i mniej popularnych obligacji korporacyjnych. Jest też ryzyko inflacyjne i walutowe, jeśli papier jest denominowany w innej walucie.
Nie da się tych ryzyk wyeliminować, ale można je rozłożyć. Dywersyfikacja między klasy aktywów i emitentów działa lepiej niż próby przewidywania, który papier akurat wystrzeli.
Od czego zacząć
Rozsądny pierwszy krok to ustalenie, na ile lat można odłożyć pieniądze i jak duże wahania są do zniesienia bez paniki. Dopiero potem dobiera się papiery. Dla wielu osób punktem wyjścia są szeroko zdywersyfikowane fundusze lub ETF-y plus obligacje skarbowe, bo wymagają mniej analiz niż wybieranie pojedynczych spółek.
Przed zakupem każdego papieru warto umieć odpowiedzieć na trzy pytania: kto go wyemitował, na jakich warunkach zarabia posiadacz i jak go później sprzedać. Jeśli któraś odpowiedź jest niejasna, lepiej poczekać, bo na rynku zawsze pojawi się następna okazja.
